Κροκεάτης Λίθος

Κροκεάτης λίθος

Ο κροκεάτης λίθος (lapis lacedaemonius) είναι ηφαιστειογενές πέτρωμα και χαρακτηρίζεται ως σκουροπράσινος πορφυρίτης (antico verde) διάστικτος από ανοιχτόχρωμους ορθογώνιους κρυστάλλους. Είναι τα ψηφιά, κατά τους αρχαίους «κρόκες», δηλαδή τα μικρά θαλασσινά χαλίκια, από τα οποία προέρχονται τα ονόματα Κροκεαί και κροκεάτης. Δεν υπάρχει σε ενιαία στρωμάτωση, αλλά σε συνεχείς ενστρώσεις και εξορύσσεται σε κομμάτια. Η κοπή και η κατεργασία του είναι εξαιρετικά δύσκολη λόγω της σκληρότητάς του. Τα αρχαία λατομεία εξόρυξης του πετρώματος εντοπίζονται στη θέση «Ψηφιά» των δ.δ. Κροκεών και Στεφανιάς, δ. Ευρώτα. Πρόκειται για το μοναδικό λατομείο του συγκεκριμένου πετρώματος που έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα, γνωστό σε ολόκληρο το μεσογειακό χώρο λόγω της άριστης ποιότητας του παραγόμενου υλικού. Στις πλαγιές των λόφων υπάρχει μέχρι σήμερα άφθονη λατύπη του πετρώματος, η οποία κατά τους νεώτερους χρόνους χρησιμοποιήθηκε από τους κατοίκους της περιοχής για την κατασκευή μανδρότοιχων, ποιμνιοστασίων και άλλων κατασκευών, τόσο στο χώρο του Ψηφιά όσο και στην ευρύτερη περιοχή (στους οικισμούς Κροκεές, Φάρος, Σκάλα κ.α.).

TAMPELA EFARMOGES LITHOU

Η εκμετάλλευση του λατομείου του κροκεάτη λίθου έχει την αφετηρία της στην προϊστορική περίοδο και η χρήση του πετρώματος φαίνεται να είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη στο μινωικό και το μυκηναϊκό κόσμο, όπου χρησιμοποιήθηκε κυρίως στη κατασκευή αγγείων, σφραγιδόλιθων και άλλων αντικειμένων, όπως αποδεικνύουν και αρχαιολογικά ευρήματα από την Κρήτη (Κνωσός, Ζάκρος, Κυδωνία, Γούρνες, Αρμένοι κ.ά.), την Πελοπόννησο (Μυκήνες, Βαφειό, Δενδρά) και τα νησιά του Αιγαίου (Ρόδος). Η κατεργασία του πετρώματος δε γινόταν επί τόπου στο λατομείο, αλλά σε εργαστήρια που υπήρχαν στα μεγάλα κέντρα της εποχής, όπως μαρτυρούν τα ακατέργαστα ή ημικατεργασμένα τεμάχια κροκεάτη λίθου που έχουν βρεθεί στην Κνωσό και τις Μυκήνες. Στους χρόνους που ακολούθησαν η εξόρυξη του πετρώματος πιθανότατα συνεχίστηκε, αν και οι μαρτυρίες που διαθέτουμε είναι ελάχιστες.

TAMPELA EFARMOGES LITHOU

Νέα ακμή θα γνωρίσουν τα λατομεία κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, οπότε και η χρήση του κροκεάτη λίθου, στην αρχιτεκτονική κυρίως, εξαπλώνεται σε όλη την αυτοκρατορία από τη Συρία έως τη Βρετανία και την Ιβηρική χερσόνησο. Αφετηρία για την επαναλειτουργία των λατομείων απετέλεσαν τα μεγάλα οικοδομικά προγράμματα της Ρώμης του Οκταβιανού Αύγουστου, τα οποία συνεπάγονταν υπερβολικά αυξημένη ζήτηση πολυτελών μαρμάρων και άλλων λίθων. Σημαντική ώθηση στην εντατικοποίηση της εκμετάλλευσης του κροκεάτη λίθου δίνει η ίδρυση νέων ή η αναδιοργάνωση παλαιών αστικών κέντρων σε όλη την έκταση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, στη διάρκεια μιας μακράς πολιτισμικής περιόδου, που εκτείνεται από τα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ. έως τον 6ο αιώνα μ. Χ., την εποχή του Ιουστινιανού Α΄. Χρησιμοποιείται κυρίως στην κατασκευή αρχιτεκτονικών μελών, ορθομαρμαρώσεων και μαρμαροθετημάτων, με τα οποία διακοσμούνται δημόσια κτίρια και ιδιωτικές πολυτελείς κατοικίες στη Ρώμη (Άγιος Σάββας, Βαπτιστήριο του Λατερανού, Santa Maria Maggiore ), την Πομπηία, την Ηρακλεία (Herculaneum), την Κωνσταντινούπολη (Αγία Σοφία, Άγιοι Απόστολοι), τη Ραβέννα (Άγιος Απολλινάριος ο Νέος), την Έφεσσο, την Αίγυπτο (Αγία Αικατερίνη στο Σινά), την Ισπανία και σε άλλες περιοχές της Ρωμαϊκής και της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Ιδιαίτερα διαδεδομένη ήταν η χρήση του στη διακόσμηση των λουτρών λόγω του ωραίου χρώματος που αποκτά όταν έρθει σε επαφή με το νερό. Οι πληροφορίες για τη χρήση του υλικού αυτού δεν μας δίδονται μόνο μέσω των αρχαιολογικών δεδομένων αλλά και μέσα από τα κείμενα των Ρωμαίων και των Βυζαντινών ποιητών και συγγραφέων (Στάτιος, Πλίνιος, Παυσανίας, Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Παύλος ο Σιλεντιάριος κ.ά.)

krokeatis-lithos-03

Κατά τη μεσοβυζαντινή και υστεροβυζαντινή περίοδο, αλλά και την Τουρκοκρατία μαρτυρείται σποραδική εκμετάλλευση του λατομείου και χρήση του πετρώματος σε σημαντικές μνημειακές κατασκευές στον ευρωπαϊκό και το μικρασιατικό χώρο: Βενετία (Άγιος Μάρκος και Άγιοι Μαρία και Δονάτος στο Μουράνο), Τραπεζούντα (Αγία Σοφία), Λονδίνο (αβαείο του Westminster), Ρώμη κ.ά. Σε τοπικό επίπεδο κροκεάτης λίθος χρησιμοποιήθηκε στην κατασκευή των μωσαϊκών δαπέδων ναών της Λακωνίας [Άγιος Γεώργιος Λυκοβουνού Δαφνίου, Άγιος Δημήτριος Μυστρά, καθολικό μονής Ζερμπίτσας Ξηροκαμπίου], καθώς και ως οικοδομικό υλικό (μεταβυζαντινός πύργος στη θέση «Πύργος Στρατηγάκου» Κροκεών, πλησίον των αρχαίων λατομείων). Κροκεάτης λίθος έχει χρησιμοποιηθεί και στο διάκοσμο του ταφικού μνημείου των τριακοσίων Σπαρτιατών στις Θερμοπύλες.

Πηγή: Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας